
Aleksey Maksimoviç Peşkov,daha çok bilinen adı ile Maksim Gorki (d. 28 Mart 1868- ö.18 Haziran 1936) Sovyet/Rus yazar, 1 Mayıs marşının söz yazarı, sosyalist gerçekci yazımın öncüsü politik eylemci.
HAYATI
Gorki, nakliyecilik yapan babasını 5 yaşındayken kaybeder, annesi yeniden evlenince doğum yeri olan Novgorod'a döner. 11 yaşında tamamen öksüz kalır ve anneannesi ve büyük babası tarafından Astrahan'da büyütülür. Masalları ile büyüdüğü anneannesinin üzerinde büyük etkisi vardır. Gorki yalnızca birkaç ay okula gidebilir. 8 yaşında çalışmaya başlar, bu sayede Rus işçi sınıfının yaşamını yakından tanır. Bir gemide bulaşıkçılık yaparken okuma merakı sarar. İlk gençlik yıllarını Kazan'da geçiren Gorki, Aralık 1887’de intihar girişiminde bulunur. Sonraki 5 yıl boyunca değişik işlerde çalışarak, daha sonra yazılarında kullanacağı pek çok izlenimi edindiği büyük Rusya turuna çıkar. Gorki'nin daha sonra eserlerinde görülen güçlü betimlemeler ne kadar keskin bir gözlemci olduğunu gösterecektir.YAZARLIK KARİYERİ
1892 yılında Tiflis’de Kafkasya gazetesinde çalışmaya başladı. Yoksullukla ve acıyla dolu bir hayat sürdüğü için Rusça’da acı anlamına gelen Gorki takma adını kullanmaya başladı. 1895'te St. Petersburg'da yayınlanan bir dergide çıkan "Çelkaş" adlı öyküsü ile ünlendi. Ardından "Yirmi Altı Erkek ve Bir Kız" öyküsü yayınlandı.Ünü hızla yayıldı. Bu öyküler kadar başarılı olmayan bir dizi roman ve öykü daha yazdı. Gorki’nin 1898 yılında yayınlanan ilk kitabı "Hikaye Denemeleri " çok beğenilir ve yazarlık kariyerinin başlatangıcı sayılır. İlk romanı "Foma" 1899'da basıldı. Bu dönemde sağlam bir olay örgüsü kuramaması ve yaşamın anlamı üzerine uzun felsefik tartışmalara girmesi romanlarının başarısını düşürür. 1906'da yazdığı ve Rus Devrimi'ne adadığı "ANA" en başarılı romanıdır. 1899-1906 arasında St. Petersburg'da yaşar. Gorki,Çar rejimine açıkça karşı çıkmış ve bu yüzden birçok kez tutuklanmıştır. Çarlık tarafından kontrol ve baskılara maruz kalmıştır. 1901'de "Fırtına Kuşunun Türküsü" isimli kısa şiiri yüzünden tutuklandı. Kısa sürede serbest kaldı, Kırım'a gitti.
Gorki birçok devrimci ile tanıştı. Lenin’le tanıştığı 1902 yılından itibaren aralarında yakın bir arkadaşlık oluşmuştur.
1902 yılında Rusya Edebiyat Akademisi'ne seçilir. Ancak Çar II.Nikolas buna izin vermez. Anton Çehov ve Vladimir Korolenko bu tavrı protesto eder ve Akademiden ayrılır.
Başarısız olan 1905 Rus Devrimi sırasında Peter ve Paul Kalesi'nde kısa bir süre daha hapis kalır. Gorki Güneşin Çocukları adlı oyununu yazar.
EKİM DEVRİMİ VE GORKİ
Gorki 1905'de Rusya Sosyal Demokrat İşci Partisi'ne resmi olarak üye olur ve Bolşeviklerle beraber hareket eder.
1905 Devrimi'nde önemli bir rol oynayan Bilgi isimli bir yayınevi kurar.1906'da ABD'ye seyahat eder aynı yıl Rusya'dan ayrılıp İtalya'da Kapri Adası'ndaki villasında yaşamaya başlar. 1913'te tekrar Rusya'ya döner ve Rusya'nın I.Dünya Savaşı'na girmesine karşı çıkar.
I. Dünya savaşı sırasında Petrograt'taki dairesi Bolşevik ofisi gibi çalışmaya başlar. Lenin’in devrim fikrini erken bulan Kamenev ve Zinovyev’in eleştirel yazıları Gorki’nin gazetesi Yeni Hayat’da basılır. Gorki de gazetesinde Bolşeviklerin iktidara el koymasını eleştirir. 1918'de "Bolşeviklerin Vakitsiz Düşünceleri" isimli makalelerini yayınlar.
Lenin Gorki ile dostluğuna zarar vermek istememiş bu dönem boyunca kendisini ikna etmeye çalışan uzun mektuplar yazmıştır.
Lenin'in Gorki'yle 1919'daki yazışmalarında Petrograd’ın boğucu havasının ve çevrenin onu kötü etkilediğini ve bir hava değişikliğine ihtiyacı olduğunu düşündüğünü yazmıştır.Bu mektuplarda Olayların Pentograd’dan göründüğü gibi olmadığını gelmek isterse bu tür bir ziyareti planlayabileceklerini yazmış, bu tür fikir ve davranışların hayatı kendisi için zorlaştıracağını söylemiştir.
Ancak Komünist Enternasyonal Dergisi'nde Gorki’nin yazdığı bazı yazıları yakışıksız bularak 31 Haziran 1920’de Politbüro’ya bu tür makelelerin Komünist Enternasyonal Dergisi’nde yayınlanmaması gererektiğini belirten mektubunu göndermiştir. Bu yıllar Gorki ile Bolşeviklerin fikir ayrılıkları olarak tanımlanacak tartışmalarla geçmiştir. Zira devrimin hemen yapılması konusunda Lenin’le fikir birliğinde olmayan birçok parti üyesi bulunmaktadır. Ancak Gorki’nin Parti ile ilişkisinde tam anlamı ile bir kopukluk veya destekten bahsetmek mümkün değildir.
Ağustos 1921'de bir yazar arkadaşı ve Anna Ahmatova'nın kocası Nikolay Gumilyov'un Petrograd Çeka'sı tarafından monarşist görüşleri nedeni ile tutuklandığını öğrenir. Gorki arkadaşının bizzat Lenin tarafından bırakılmasını sağlamak için hemen Moskova'ya gider. Ancak Petrograd'a döndüğünde Gumilyov'un zaten öldüğünü öğrenir. Ekim ayında tüberküloza yakalanır ve İtalya'ya göçer.1921-1929 arasındaki yıllarını tekrar İtalya'nın Sorrento kentindeki villasında geçirmiştir. 1929'dan sonra SSCB(Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği)'ni birçok kez ziyaret etmiştir. Haziran 1929'da Gorki Solovki'yi ziyaret etmiş ve batıda kötü bir üne sahip olan Gulap Kampı hakkında olumlu şeyler yazmıştır. 1932'de Stalin Gorki'yi ülkeye kesin dönüş yapmaya çağırmış ve ülkesinde büyük bir memnuniyetle karşılacağını garantilemiştir.
Aleksandr Solzhenitsin'e göre Gorki kendi ilgileri nedeniyle dönmüştür. Gorki’nin Faşist İtalya'dan geri dönüşü Sovyet zaferinin büyük bir propagandası olur. Gorki'ye Lenin Nişanı verilir ve eskiden milyoner Ryabuşinskiy'e ait olan ve şimdi Gorki Müzesi olan Moskova'daki malikaneye yerleştirilir. Şehir dışında da bir yazlık ev tahsis edilir. Moskova'nın büyük caddelerinden biri olan Tverskaya Caddesi'ne ve doğduğu şehire adı verilir.1990’da şehrin adı tekrar Nizhni Novgorod olarak değiştirilecektir.
1930'larda dünyanın en büyük uçaklarından olan Tupolev ANT-20'ler de Maksim Gorki olarak isimlendirilmişlerdir.
Ancak Stalinist baskı arttıkça ve özellikle 1934 yılının aralık ayındaki Sergey Kirov Suikastı'ndan sonra Gorki Moskova'daki evinde bir nevi hapis hayatı yaşamıştır. Son dönem yapıtlarının hemen hepsinde devrim öncesi dönemi ele almıştır.
Aleksey Peşkov’un Mayıs 1935’deki ani ölümünü takiben Gorki de, 1936 yılında Haziran ayında hayata gözlerini yumdu. Her ikisinin de ölümü şüphe altındadır. Zehirlendikleri iddia edilmiş, ama bu iddia hiç bir zaman ispatlanamamıştır. Gorki’nin cenaze töreninde tabutu taşıyanlar arasında Stalin ve Molotov da yer alacaklardır.1938'de Buharin’in mahkemesinde Gorki’nin NKVD başkanı Yagoda tarafından öldürüldüğü itiraf edilmiştir.
ESERLERİ
ROMAN
Foma(1899, 1983)
Ana (1906, 1979)
Halk Düşmanı (1907, Türkçe'ye "Yararsız Bir Adam" adıyla (1979)
Matveya Kojemyakin(1910,1984 )
Klim Samgin'in Hayatı (1936, 1975)
Artamonovlar (1977)
Küçük Burjuvalar (1901,1967)
Arkadaş
Fırtınanın Habercisi
Çocukluğum
Üçler, (1900)
Soytarı
Ekmek İşçileri
İki Kafadar
Düşkünler
ÖYKÜ
Yirmi Altı Erkek ve Bir Kız(1939)
İtalya Hikayeleri (1911, 1970)
Yol Arkadaşım
OYUN
Ayaktakımı Arasında (1941, 1967)
Sonuncular
ANI/OTOBİYOGRAFİ
Benim Üniversitelerim (1941, 1986)
Çocukluğum(1947, 1976)
Ekmeğimi Kazanırken (1949, 1986)
Tolstoy'dan Anılar (1919, 1967)
Güncemden Yapraklar(1924, 1984)
Lenin (1924-1936) "Türkçe'ye Gorki Lenin'i Anlatıyor" adıyla (1980)
Maksim Gorki'nin hayatını yazdığı üç kitaptan birisidir Çocukluğum. Daha 5 yaşındayken babasının ölümüyle başlar ve anneannesinin yanına yerleşmeleriyle devam eder.Dayıları, kuzenleri, büyükbaba ve büyük annesiyle beraber yaşamaya başlar. Dedesi kumaş boyama işleri yapan bir zengindir fakat çocukları yemiş bitirmiştir. En sonunda atölyeleri yanar ve adam da yavaş yavaş iflasa gelir.
Annesi başka birisine kaçmıştır. Artık büyükailesi ile birlikle yaşamaya başlar Maksimoviç. Çeşitli arkadaşlar edinir ve hayata atılmaya çalışır. Bir süre sonra annesi geri gelir ve tekrar evlenerek gider. Evlendiği adamla gittiği şehirdeki evleri yanar ve geri döner. Bir süre sonra ise ölür. Maksim bundan sonra hepten öksüz kalmıştır ve daha 8 yaşındadır. Okuma merakı içindedir ve dedesi ona "Artık sana bakamam git çalış" der ve Maksim de gider çalışmaya başlar.
Kitabın ana karakteri olan "Pelageye" olan "ana" oğlunun gizli yaşantısını merak eder.Oğlu anasını sosyalistlikle tanıştırır.Oğul artık her gün şehirden arkadaşları ile kendi evinde toplanıyordu.Fabrikadaki sefil işçi hayatı üzerine konuşup bildiriler hazırlıyorlardı.1915 devriminden önceki bu hazırlıklar işçileri despotizme karşı ayaklandırır ve en sonunda 1915 devrimi patlak verir.Sonra da oğlunun gittiği yoldan gittiği için öldürülür.
Gorki'nin Çocukluğum ve Ekmeğimi Kazanırken'den sonra hayatını anlattığı 3. ve son kitabıdır. İlk başta okuma azmiyle üniversiteye başladı gibi görünse de üniversite için gittiği şehirde okuyamamış, öğrencilerle beraber kalarak çalışma hayatına devam etmiştir. Bu arada anneannesi de vefat etmiş ve hepten kendi başına kalmıştır fakat ayakları üzerinde durabilecek güce sahiptir.Devrimci kişilerle birlikte yaşamaya başlamıştır. Siyasi düşüncelerinin geliştiği de önemli ölçüde hissedilir ki üniversitelerim olarak yaşadığı tecrübeleri belirtmek istemiştir. Bir fırıncıda çalışırken intihar eder ve hastaneden çıktığında da bir Ukraynalının yanına gider. Böylece Çar rejimine karşı daha da direnişli olur. Okumayı da bırakmaz. Başına gelen bir dizi felaket olur ve kitaplardan okuduğu köylülerin aslında nasıl olduğunu betimler.
Artamonov Ailesi, Gorki'nin yapıtları arasında en etkileyici ve en dramatik olanıdır. Bu kitapta Rusya'daki orta sınıfların Devrim öncesi onyıllardaki trajik başarısızlığı yoğunlaştırılmış biçimde, kumaş üretimiyle uğrayan bir ailenin küçücük dünyasında görüldüğü şekliyle aktarılmaktadır. Bu, Gorki'nin karakter yaratma gücünü ve ilk öykülerinden bütün dünyayı kendisine hayran bırakan etkileyici edimlerle dolu sahneleri ustalıkla düzenleme yeteneğini en iyi sergileyen eseridir.
Gorki, Arkadaş'ta, 19. yüzyıl gerçekçiliğinin en olumlu geleneklerini bir romantizmle birleştirerek toplumsal mekanizma tarafından dışlanmış "serserileri" konu almış; gerçekçiliği ve insansı bir sıcaklığı çarpıcı bir biçimde kaynaştırarak dünya edebiyatında yepyeni bir çığırın öncüsü olmuştur. Genç Gorki'nin bu gerçekçiliğinde yeni bir toplumsal bilincin uyanması ve insanca bir düzene duyulan ateşli tutku tüm çarpıcılığıyla yansır. Arkadaş, Gorki'yi anlamak için mutlaka okunması gereken bir kitap...
Maksim Gorki'nin, edebi olgunluk çağı ürünlerinden olan Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken ve Benim Üniversitelerim adlı otobiyografik üçlüsü, yazarın başeseri sayılageldiği gibi tüm Rus edebiyatı içinde yer alan mükemmel otobiyografilerden biridir.Gorki'nin çocukluk ve gençlik yıllarını anlatan üçlü, bir yazarın kendinden önceki "Toplumsal Gerçeklik" ustalarıyla birlikte kendisini de aştığı başeserdir.
'Çocukluğum' adlı yapıtının devamı olan 'Ekmeğimi Kazanırken' de Gorki'nin gerçek yaşam öyküsüdür. Bir kundura mağazasına çırak olarak verilir Gorki. Artık ekmeğini kendi kazanacaktır. Ama elleri kaynar çorba ile haşlanır ve buradan ayrılıp yine ninesinin yanına dönmek zorunda kalır. Elleri iyileşince, uzak arkabalarından bir mimarın yanına çırak olarak girer. Gorki mimarın evinde düpedüz hizmetçilik yapar. Bu ağır iş koşullarına ancak bir yıl dayanabilir. Oradan kaçarak Volga'da çalışan gemilerden birinde aşçı yamağı ve bulaşıkçılık eder. Gemiden ayrılınca, bir süre başıboş dolaşır. Kuş avcılığıyla yaşamını kazanmaya çalışır. Sonra yeniden mimarın yanına girer. Yine ayrılır ve bu kez bir ikon atölyesinde çalışmaya başlar. Kutsal resimler (ikonlar) satan bir mağazada tezgahtar yamaklığı yapar. Üçüncü kez olarak yine mimarın yanına girer ve inşaat işlerinde mimara yardımcı olur. Bu yapıtında Gorki kısaca ekmeğini kazanma serüvenini anlatmaktadır.
Klim Samgin'in Yaşamı, Gorkiy’nin son ve en önemli, aynı zamanda üzerinde en çok tartışılan yapıtıdır.1870’li yılların ortalarından başlayarak 1917 devrimine kadar çelişkilerle, kavgalarla ve düşünsel çatışmalarla geçen dönemin ruhsal ve entelektüel yaşamını ortaya koymakta, dönemin barometresi sayılan, toplumdaki siyasal kamplaşmaları ve sınıf bilinci gelişimini çok kesin olarak yansıtan orta sınıf Rus aydın kesimine özel bir yer vermektedir.
Sovyet edebiyatında, destansı boyutlara varan ilk ideolojik, toplumsal-felsefi aynı zamanda da toplumsal-psikolojik yapıttır.
Gorki'nin Muhbir adlı kitabı büyük bir özenle dilimize kazandırılmıştır. Muhbir'de, Evsei Klimkof adlı bir zavallının intihar ile son bulan yaşamı sergilenmektedir. Ezik, aşağılık, kişiliksiz, silik bir kimliktir Evsel Klimof... Ve onun çevresindeki diğer benzer tipler olayların örgüsü içinde Çarlık Rusya'sından bir kesit olarak verilmektedir. Her şey Tanrı'nın yeryüzündeki temsilcisi Çar'ın mutluluğu, varlığını sürdürmesi ve egemenliği için yapılmaktadır. İnsanlar gözlenmekte, olaylar tezgahlanmakta, yargısız infazlar gerçekleştirilmektedir.
Gorki, bu kitap yer alan Mujik adlı romanın Varenka Olesova, Düşkünler, Konovalov, İki Arkadaş, Bozguncu adlı uzun öyküleri ve öteki öyküleri yazarın romantik bir dönemi sayabileceğimiz, ülkesinin zengin insan kaynağını, ahlak değerlerini, bu arada serserileri anlattığı dönemin ürünleridir. Özellikle bu kitaptaki ilk iki yapıtında ülkesinin gelişmesi konusunda neler yapılması gerektiğini toplumun aydın kesiminden seçtiği kahramanlarına söyletir. Onların tartışmalarında umut dolu bir geleceğin parıltılarını görürüz. Öbür öykülerde ise toplum dışına itilmişliklerini serserice bir yaşam sürerek unutmaya çalışan bağımsız kişilikleri tanırız.
Her zamanki gibi şık giyinmişti. Üzerinde siyah bir redingot, aynı renkte bir pantolon, başında parlak bir silindir şapka, ayağında ise güzel fotinler vardı. Ancak efendice giyinmiş soytarıların, sokakta çocuk gibi hareket edebileceğini düşündüm. Genelde bana öyle gelir ki, herkese yabancı olan ve dil bilmeyen bu adam, ancak soytarı olduğu için şehrin ve panayırın kalabalığı içinde kendini bu kadar serbest hissediyordu!......
Ciddi insanların yürüyüşlerinde kör, mukadder bir şeyler var. Bunların hepsi de, gidip gelen şu insanların acele ettiğini, kimsenin birbirine yol vermeye vakit olmadığını açıkça görüyorlar. Soytarı ise savaş meydanındaki tok bir karga edasıyla, kaygısızca dolaşıyordu... Bana öyle geliyor ki, o, nezaketiyle, yolu üzerindeki herkesi şaşırtmak ve mahvetmek istiyordu. Bu, yada onun başka bir hali, bende hoşa gitmeyen bir etki bırakıyordu.
